Povodom manifestacije „Dan džemata i džamija 2026.“ Muzej islamske kulture i umjetnosti Sarajevo, u saradnji sa Upravom za vjerske poslove Rijaseta Islamske zajednice u BiH, tokom manifestacije će pripremiti tekstove o zanimljivim, manje ili više poznatim podacima o pojedinim džamijama u Bosni i Hercegovini.

Autori priloga su: dr. Sumeja Ljevaković-Subašić i drugi. Elvir Duranović.

Raznolikost džamijske arhitekture u Bosni i Hercegovini ogleda se ne samo u stilskim i konstruktivnim rješenjima, već iu razlikama u prostornim gabaritima objekata i visini minareta. U ovom radu će biti prikazani primjeri džamija koje se odlikuju ekstremnim dimenzijama: najveće i najmanje džamije, kao i džamije sa najvišim i najnižim minaretom.

Od skromnih, ali arhitektonski dojmljivih mahalskih i povijesnih građevina do monumentalnih kompleksa modernog doba, džamije u Bosni i Hercegovini pokazuju veliku raznolikost u arhitekturi, dimenzijama i dizajnu.

Najveća džamija u Bosni i Hercegovini je džamija Kralja Fahda ibn Abdul-Aziza, koja se nalazi u sarajevskom naselju Mojmilo. Izgrađena je 2000. godine kao vakuf Visokog saudijskog komiteta za pomoć Bosni i Hercegovini.

Ova džamija se prostire na površini od oko 8.187 m². Njen unutarnji molitveni prostor može primiti oko 3.000 vjernika, dok avlija prima još 2.000 vjernika, što je po kapacitetu i prostornoj veličini čini najvećom džamijom u Bosni i Hercegovini.

U sklopu kompleksa postoji 40 abdesta, 20 za žene i 20 za muškarce. Džamiju karakteriziraju dvije munare i šadrvan koji se nalazi ispred ulaza.

Zanimljivo je da je, zbog svog prostornog kapaciteta, već dugi niz godina mjesto odakle se ispraćaju hadžije iz Sarajeva na hadž.

Prema dostupnim podacima o dimenzijama džamija, najmanja džamija u Bosni i Hercegovini je Jakub-pašina džamija u Sarajevu. Podigao ga je bosanski sandžak-beg Jakub-paša 1491. godine na području današnjeg Bistrika. Džamija je izvorno građena od ćerpiča i drveta, sa drvenom munarom. Kula je srušena 1874. godine zbog jake oluje. Sama zgrada džamije je srušena 1. marta 1936. godine, a obnovljena tek 2008. godine. Jakub-pašina džamija sa haremom trenutno se nalazi na listi peticija za proglašenje nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.

Vanjske dimenzije džamije su cca 8×6 m, dok je unutrašnji molitveni prostor još manji, što je, prema dostupnim podacima, čini najmanjom džamijom u Bosni i Hercegovini.

Pored nje, među najmanjim džamijama po prostoru su Behram-efendijina džamija u Banjoj Luci, Hadži-Pervizova (Potočka) džamija u Banjoj Luci, Mejdanska džamija u Tuzli, kao i neke tvrđavske džamije u Krajini, koje se odlikuju vrlo skromnim vanjskim dimenzijama ili malim unutrašnjim prostorom za bogosluženje.

Džamija s najvišom munarom u Bosni i Hercegovini otvorena je 2022. godine na Pećigradu u Cazinu.

Džemat Pećigrad postoji više od dva i po stoljeća (oko 254 godine), a njegovi počeci se vezuju za staru džamiju sagrađenu 1768. godine unutar zidina Starog grada.

Dimenzije nove džamije su cca 30×16 i ima oko 1.200 m² korisne površine.

Ističe se po tome što ima najvišu munaru u Bosni i Hercegovini, visoku oko 70 metara, što je čini jedinstvenim primjerom savremene arhitekture bosanskih džamija.

Najniža munara podignuta uz džamiju u Bosni i Hercegovini je Džamija u Dživaru kod Trebinja. Džamija u Dživaru sagrađena je između 1684. i 1687. godine, sredstvima porodica Bešović, Busuladžić i Kurtagić.

Tijekom rata 1993. godine pripadnici Vojske RS-a su je zapalili i srušili, a građevinski materijal odvezen na različite lokacije. Džamija je na izvornim temeljima obnovljena 2008. godine.

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine proglasila ga je nacionalnim spomenikom 2019. godine.

Ovu džamiju ističe munara koja je visoka svega 5,8 metara, dok sa alemom dostiže visinu od oko 10 metara, što je, prema dostupnim podacima, čini najnižom munarom u Bosni i Hercegovini.