Povodom manifestacije „Dani džemata i džamija 2026“, Muzej islamske kulture i umjetnosti Sarajevo, u saradnji sa Upravom za vjerske poslove Rijaseta Islamske zajednice u BiH, pripremit će tekstove o zanimljivim, manje ili više poznatim podacima o pojedinim džamijama u Bosni i Hercegovini tokom manifestacije.
Autori priloga su: dr. Sumeja Ljevaković-Subašić i drugi. Elvir Duranović.
Musluk-džamija u Foči
Atik Ali-paša sagradio je Musluk džamiju 1546. godine, u vrijeme kada je Foča bila sjedište Hercegovačkog sandžaka. Džamija se ubraja među najvrednije sakralne spomenike Bosne i Hercegovine iz osmanskog perioda, zbog čega je 2007. godine proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.
Malo je pouzdanih podataka o Atik Ali-paši. Istraživači ga povezuju s velikim vezirom sultana Bajazida II, Gazi Atik Ali-pašom (u. 1511.), koji je rođen u naselju Drozgometva (Buturovići) kod Sarajeva.
Zbog njegovog bosanskog porijekla i velikih vakufa koje je ostavio, postoji opravdana pretpostavka da bi on mogao biti i graditelj Musluk džamije u Foči, odnosno da je njena izgradnja mogla biti finansirana iz viška prihoda njegovog vakufa, koji je 1546. godine iznosio 201.360 akči. Također, činjenica da je džamija sagrađena u istom gradu gdje je sagrađena i džamija sultana Bajazida II, u čijoj je službi Atik Ali-paša bio veliki vezir, dodatno ide u prilog ovoj pretpostavci.
Musluk Atik Ali-pašina džamija
FOTO: Mirza Hasanefendić
Musluk šadrvan pored Atik Ali-pašine džamije
Atik Ali-paša je podigao šadrvan pored fočanske džamije poznat kao Musluk česma (česma iz koje neprekidno teče voda). Ovaj šadrvan je jedan od poznatijih objekata ovog tipa u gradu i čini važan dio kompleksa džamije.
Musluk šadrvan služio je i džamiji i lokalnom stanovništvu. Građena je od kamena, a krovište je četverovodno i danas pokriveno crijepom (u početku je bila pokrivena limom).
Sa unutrašnje strane se nalazi abdest koji pripada novijoj zgradi džamije, dok je sa ulične strane ponovo postavljena česma sa koje su se stanovnici nekada koristili vodom.
Musluk česma
FOTO: Edib Efendić
Za vrijeme Drugog svjetskog rata Musluk džamija je pretvorena u crkvu
Tijekom Drugog svjetskog rata Foča je bila poprište teških sukoba, čestih promjena vlasti i masovnog nasilja nad civilnim stanovništvom.
Kontrola nad gradom više puta se mijenjala između zaraćenih strana, ostavljajući duboke posljedice na demografsku strukturu, gospodarstvo i urbani izgled grada.
Godine 1943. talijanske jedinice su Atik Ali-pašinu džamiju pretvorile u crkvu (vojnu kapelu) i tom prilikom je uništena njena kamena propovjedaonica, a na zidovima su naslikane ikone svetaca.
Tek 1973. godine dolazi do obnove džamije, nakon čega je džamiji vraćen prvobitni izgled.
Krst i ikone u Atik Ali-pašinoj džamiji u Foči
FOTO: Gazi Husrev-begova biblioteka
Autograf Evlije Čelebije u trijemu Atik Ali-pašine džamije
Zanimljivo je da su prilikom obnove Musluk džamije 1973. godine na zidu trijema ispod slojeva vapna otkriveni stih i autograf Evlije Čelebije.
Foču je posjetio 1664. godine iu svom putopisu zabilježio dragocjene podatke o ovom gradu. Pronađeni Evlijini stihovi glase:
Za dušu Božijeg miljenika (Muhammeda), a za Allahovo (pročitano) zadovoljstvo Fatiha. Napisao mujezin Evlija 1074. (1664.) godine.